Hoogspanningslijnen Brandevoort

Er lopen verschillende bovengrondse hoogspanningslijnen door de gemeente Helmond. In de wijk Brandevoort komen over een lengte van ongeveer 2,4 kilometer, tussen Liverdonk in het westen en het sportcomplex in het oosten, twee lijnen samen: een 150 kV-lijn en een 380 kV-lijn. Helmond streeft naar een duurzame oplossing voor de hoogspanningsproblematiek in de wijk Brandevoort. Dat wil zeggen een oplossing die rekening houdt met zowel het belang van de omwonenden met betrekking tot een veilige woon-en leefomgeving als met de energietransitie opgave. Concreet zet de gemeente zich ervoor in dat de magneetveldzones zo beperkt mogelijk blijven en er zo min mogelijk kwetsbare objecten, zoals woningen, binnen de magneetveldzones vallen. Voor locatie Brandevoort/Hazenwinkel is de opgave dat de bestaande magneetveldzone zoveel mogelijk wordt verkleind. Op deze pagina vindt u de meest actuele informatie hierover.

Magneetveld

Iedere draad waardoor een elektrische stroom loopt, veroorzaakt een magneetveld. Hoe sterker de stroom, hoe sterker het magneetveld. Wanneer, zoals in Brandevoort, verschillende lijnen aan één mast hangen waardoor in gelijke of tegenovergestelde richtingen stroom loopt, kan een sterker magneetveld ontstaan dan bij een losse 150 kV of een losse 380 kV-lijn.

Beleidsadvies voor magneetvelden

Er zijn aanwijzingen voor een verband tussen wonen in de buurt van hoogspanningslijnen en een mogelijk verhoogd risico op leukemie bij kinderen tot 15 jaar. Het magneetveld zou de oorzaak kunnen zijn, maar een oorzakelijk verband is niet bewezen. Mede uitgaande van het voorzorgsbeginsel heeft de rijksoverheid in 2005 aan gemeenten, provincies en netbeheerders geadviseerd om zoveel als redelijkerwijs mogelijk is te voorkomen dat gevoelige bestemmingen – waar kinderen tot 15 jaar dagelijks langdurig verblijven, zoals huizen, scholen en kinderopvangplaatsen – in de magneetveldzone komen te staan.

Dit beleid geldt vanaf oktober 2005 voor nieuwe bestemmingsplannen en voor nieuwe hoogspanningslijnen of wijzigingen aan bestaande hoogspanningslijnen.

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) ondersteunt de uitvoering van het beleidsadvies van de rijksoverheid in de praktijk met instrumenten die kunnen worden ingezet bij het bepalen van de omvang van de magneetveldzone. Ga hier naar de website van het RIVM.

Op 1 oktober 2019 stuurde minister Wiebes van Economische Zaken en Klimaat een brief aan de Tweede Kamer. Hieronder vindt u deze brief. Hierin bood hij een advies van Co Verdaas aan waarin deze het huidige voorzorgbeleid tegen het licht hield. Het adviesrapport vindt u ook hieronder. Voor de zomer van 2020 wil minister Wiebes dat een speciale commissie maatregelen op een rijtje zet waarmee de magneetveldsterkte ‘As Low As Reasonably Achievable’ (‘Zo Laag Als Redelijkerwijs Realiseerbaar’) wordt.

Zoneberekening

Het RIVM beschrijft de rekenmethode in de `Handreiking voor het berekenen van de specifieke magneetveldzone bij bovengrondse hoogspanningslijnen’ (pdf). De RIVM Handreiking is sinds 2005 enkele keren geactualiseerd. Bij het vaststellen van het bestemmingsplan Brandevoort/Hazenwinkel in 2015 baseerde de gemeente zich op een magneetveldzone van 2 x 45 meter, berekend volgens Handreiking versie 3.0 uit 2009. Dat betekent dat op een afstand van 45 meter of meer uit het hart van de lijn het jaargemiddelde magneetveld niet sterker is dan 0,4 microtesla.

Een berekening volgens Handreiking 3.0 houdt geen rekening met het feit dat als er twee hoogspanningslijnen samen in een mast hangen (zoals in Brandevoort) de stromen door die lijnen in tegenovergestelde richting kunnen lopen. Een berekening waarin wel rekening met stroomomkering wordt gehouden, zoals die in de huidige Handreiking 4.1, komt voor Brandevoort uit op een bredere magneetveldzone van 2 x 75 meter.

Er wordt op dit moment gewerkt aan nieuw landelijk voorzorgbeleid voor hoogspanningen. Het is niet zeker of de nu geldende handreiking met rekenmethodiek voor nieuwbouwwoningen van het RIVM behouden blijft of dat er vaste afstanden gaan gelden. Als gemeente volgen we deze ontwikkelingen op de voet.

Capaciteit

De 380kV verbinding via Eindhoven-Maasbracht door Helmond vormt in het landelijke hoogspanningsnet één van de belangrijkste transportaders voor elektriciteit. De capaciteit op delen van de landelijke 380kV-verbinding zijn momenteel al niet meer toereikend om aan de transportbehoefte te voldoen. TenneT is daarom van plan om deze bestaande verbinding op te waarderen met het programma ‘Beter Benutten’. Het ‘Beter Benutten’ wil zeggen dat er geen nieuwe lijn komt maar dat de capaciteit van de bestaande verbinding wordt uitgebreid. Dit gebeurt door de bestaande geleiders te vervangen door nieuwe geleiders. De voorwaarde bij deze aanpassing is dat de magneetveldzone niet breder wordt. Hierbij wordt de situatie "voor" en "na" getoetst aan het geldende beleid omtrent magneetveldzones.

De capaciteitsverhoging is nodig omdat in Nederland steeds meer elektriciteit wordt verbruikt. Bovendien ontstaan er als gevolg van de toename van zonne-energie en windenergie ook meer pieken in het elektriciteitstransport omdat het aanbod van duurzame energie minder goed te voorspellen is. De ene keer waait het hard of schijnt de zon volop, de andere keer is het bewolkt en windstil. Deze pieken en dalen zijn van invloed op ons elektriciteitsnet.

Afspraken

In 2016 schreef de gemeente aan omwonenden een brief waarin werd aangegeven uiterlijk voor 2020 maatregelen door te willen voeren, waardoor de magneetveldzone berekend met de RIVM-rekenmethode uit Handreiking 4.1 niet breder zou worden dan ‘2 x 45 meter’. Daarna heeft TenneT in opdracht van de gemeente twee onderzoeken uitgevoerd, een haalbaarheidsstudie en een variantenstudie. WSP Adviseurs heeft ons als onafhankelijke adviseurs in dit proces ondersteund. Uit beide onderzoeken blijkt dat het verkabelen van de 150 kV hoogspanningsmasten op dit moment de enige maatregel is die genomen kan worden om de magneetveldzone te verkleinen. Voor nu geldt dat de 380 kV hoogspanningsmast niet onder de grond gebracht kan worden en dus zichtbaar blijft. Andere maatregelen die tot een verdere reductie kunnen leiden zijn technisch niet uitvoerbaar. Door het verkabelen wordt de magneetveldzone volgens de handreiking voor nieuwbouwwoningen kleiner. Wel blijft de zone groter dan de 45 meter die met de vorige handreiking is berekend en op basis waarvan het bestemmingsplan is vastgesteld. Aangezien het een handreiking betreft is het geen geldende regelgeving.

Ministerie

Vanwege de (mogelijke) gezondheidseffecten adviseert de Rijksoverheid sinds 2005 om, zo veel als redelijkerwijs mogelijk is, te vermijden dat er nieuwe situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig verblijven in het gebied rond bovengrondse hoogspanningslijnen waar het magneetveld gemiddeld over een jaar hoger is dan 0,4 microtesla. Uit het onderzoek volgt geen oorzakelijk verband: het is niet bewezen dat de extra kinderleukemie werkelijk door de magnetische velden van de hoogspanningslijn wordt veroorzaakt. Er kunnen andere, nog onbekende oorzaken zijn.

Op dit moment onderzoekt het Ministerie van Economische zaken en Klimaat of en op welke manier het bestaande voorzorgbeleid herijkt moet worden. Input daarvoor is het advies van Co Verdaas uit juni 2019 en overleg met stakeholders. Ook gemeente Helmond participeert als stakeholder via het Platform Hoogspanning. Het afgelopen jaar zijn praktijksessies geïnitieerd door het Ministerie van Economische Zaken en uitgevoerd door adviesbureau Witteveen + Bos. Er zijn naast casussen van gemeenten en netbeheerders, ook algemene situaties en casussen uitgevoerd. Het hoofdzakelijke doel van de praktijkproeven is om te toetsen of de maatregelen proportioneel zijn en bijdragen aan het voorkomen van maatschappelijke onrust (een van de twee doelen voor een mogelijk nieuwe voorzorgbeleid). Bij de praktijkproeven waren aanwezig de ministeries van EZK, I&W en BZK., net als netbeheerders, gemeenten, GGD, RIVM, Witteveen & Bos en enkele andere stakeholders.

De komende periode zal voornamelijk in het teken staan van het uiteindelijke advies van het ministerie van EZK en BZK en de daaropvolgende politieke besluitvorming. Of er ook daadwerkelijk voor een nieuwe leidraad wordt gekozen en hoe die eruit  komt te zien, zal uiteindelijk een politiek besluit zijn. De betrokken ministeries zullen het advies aan de Tweede Kamer aanbieden, en er zal mogelijke eind 2022 nog over dit voorstel worden gedebatteerd en gestemd. Vervolgens volgt er in 2023 op z’n vroegst de implementatiefase van de wet en is ook hier nog bijstelling nodig bij de uitvoering.

Veelgestelde vragen

Hieronder vindt u de meest gestelde vragen en antwoorden over magneetvelden in het algemeen en over de situatie in Brandevoort in het bijzonder. Vragen die de gemeente later krijgt zullen aan dit overzicht worden toegevoegd.

Als elektrische stroom door een draad loopt, ontstaat een magneetveld. Hoe hoger de stroom, hoe sterker het magneetveld. In Nederland werkt het elektriciteitsnet op wisselstroom met een frequentie van 50 hertz. Daardoor krijgt ook het magneetveld een frequentie van 50 hertz. Dat betekent dat de stroom en magneetveld 50 keer per seconde van richting wisselt.

Dat is moeilijk precies te zeggen. Het RIVM gaf in 2001 aan dat, als er een oorzakelijk verband is tussen de magneetvelden bij bovengrondse hoogspanningslijnen en de extra gevallen van kinderleukemie, het risico mogelijk is verhoogd bij veldsterkten hoger dan ergens tussen 0,2 en 0,5 microtesla. Het kabinet koos in 2005 voor 0,4 microtesla als grenswaarde en adviseerde: 'zo veel als redelijkerwijs mogelijk is te vermijden dat er nieuwe situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig verblijven in het gebied rond bovengrondse hoogspanningslijnen waarbinnen het jaargemiddelde magneetveld hoger is dan 0.4 microtesla.

Ook dat is moeilijk precies aan te geven. In het wetenschappelijk onderzoek worden groepen kinderen vergeleken die dichtbij en ver van een bovengrondse hoogspanningslijn wonen. Een precieze verblijfsduur wordt in die onderzoeken niet vermeld. De Gezondheidsraad gaf in 2008 aan dat een verblijf ‘gedurende minimaal een jaar met een verblijftijd van minimaal circa 14–18 uur per dag’ als langdurig beschouwd kan worden.

De rijksoverheid (het kabinet) bepaalt in overleg met het parlement wat 'veilig' is. In het beleidsadvies uit 2005 geeft het kabinet feitelijk aan dat het risico buiten de magneetveldzone (het gebied rond bovengrondse hoogspanningslijnen waarbinnen het jaargemiddelde magneetveld hoger is dan 0.4 microtesla) acceptabel is.

Het RIVM heeft een rekenvoorschrift ontwikkeld om deze magneetveldzone uit te rekenen. Zo'n berekening kan door gespecialiseerde adviesbureaus worden uitgevoerd.

Op één meter afstand van een stroomdraad waardoor een elektrische stroom van 5 ampère loopt, bedraagt de sterkte van het magneetveld één microtesla. Bij het elektriciteitsnet gaat het altijd om 50 hertz wisselstroom. Er zijn ook statische magneetvelden zoals het magneetveld van de aarde. Dat bedraagt in Nederland ongeveer 40 microtesla.

De vraag welke veldsterkten gevaarlijk zijn is moeilijk te beantwoorden. Voor (wisselende) magneetvelden is er onderzoek uitgevoerd door groepen kinderen te vergelijken die dichtbij en veraf van een bovengrondse hoogspanningslijn wonen. Daaruit komen aanwijzingen dat de kinderen die dichtbij de lijn wonen (waar het magneetveld sterker is) een hogere kans hebben om leukemie te krijgen. Dit noemt men een 'statistisch verband’, maar een oorzakelijk verband is niet bewezen. Het RIVM gaf in 2001 aan dat, als er een oorzakelijk verband is tussen de magneetvelden bij bovengrondse hoogspanningslijnen en de extra gevallen van kinderleukemie, het risico mogelijk is verhoogd bij veldsterkten hoger dan ergens tussen 0,2 en 0,5 microtesla.  Als de magnetische velden werkelijk de oorzaak zijn van extra kinderen met leukemie, dan is 1 van de ongeveer 270 kinderen die in Nederland elke twee jaar leukemie krijgen toe te schrijven aan de aanwezigheid van de hoogspanningslijnen.

Dat is niet aan te geven. De overheid vindt de aanwijzingen uit het wetenschappelijk onderzoek en de onrust die daarover bij omwonenden van bovengrondse hoogspanningslijnen is ontstaan, voldoende reden om voorzorgsbeleid te adviseren.

De gemeente volgt vooralsnog het beleid dat de rijksoverheid adviseert. Overigens biedt het beleidsadvies voldoende vrijheid om als gemeente ons gezonde verstand te gebruiken.

De ministeries van Infrastructuur en Waterstaat en van Economische Zaken en Klimaat (verantwoordelijk voor de energieleveringszekerheid in Nederland) zijn er onvoldoende zeker van dat cruciale 380 kV-lijnen veilig onder de grond gelegd kunnen worden. Vocht, grondwerking, trekspanning, dierlijk gewoel, corrosie en spanning spelen hierbij een rol. De gevolgen van deze invloeden zijn nog onvoldoende bekend om zeker te zijn van een probleemloze werking op de langere termijn.

De lijnen langs Brandevoort maken deel uit van de landelijke 380kV-ring. Ze zijn onderdeel van de infrastructurele ruggengraat van de stroomvoorziening in dit deel van Nederland en Europa. Met een dergelijke belangrijke verbinding staan de verantwoordelijke ministeries experimenten niet toe.

Totdat er technieken zijn om ondergrondse kabels te monitoren en bij storingen snel te kunnen repareren, krijgen bovengrondse hoogspanningslijnen verre de voorkeur van de mensen die verantwoordelijk zijn voor de elektriciteitslevering. Er is vooralsnog weinig aanleiding te denken dat TenneT en het ministerie daar snel soepeler in kunnen, mogen of zullen worden – daar weegt de mening van de gemeente Helmond maar zeer beperkt in mee.

Het valt niet uit te sluiten dat dat op termijn dé oplossing wordt. Nu worden nieuwe hoogspanningslijnen met een spanning van 150 kV en lager al ondergronds aangelegd. Momenteel lopen er praktijkproeven om te onderzoeken of dat ook voor zwaardere hoogspanningslijnen met een spanning van 380 kV of 220 kV mogelijk is.

Pas als deze proeven aantonen dat de leveringszekerheid van elektriciteit voor dergelijke ondergrondse verbindingen gegarandeerd kan worden, zal daarover een besluit genomen worden.

De voordelen van een dergelijke oplossing lijken evident: de geleiders liggen droog, zijn toegankelijk voor controle en onderhoud en als je de tunnels diep genoeg legt is er bovengronds weinig te duchten van magneetvelden. Nadeel is volgens experts wel dat de tunnels een enorme doorsnee moeten krijgen om er beide circuits in kwijt te kunnen zonder dat een voor onderhoudsmonteurs gevaarlijke situatie ontstaat. Zij zien vooralsnog vooral grote bezwaren bij deze oplossing. We zullen er niettemin voor zorgen dat ze de aandacht krijgt die ze verdient.

De verwachting is dat door de energietransitie de rol van elektriciteit in onze energievoorziening zal toenemen. Door het wegvallen van andere energiebronnen (gas, olie, etc.) zullen we meer stroom gaan verbruiken. Dat zal tot verzwaring van het hoogspanningsnet en tot nieuwe hoogspanningsverbindingen aanleiding geven. Aan de andere kant zijn er ook opwekmogelijkheden op regionaal en wijkniveau die mogelijk tot minder behoefte aan een landelijk transportnet kunnen leiden.

Meer informatie

Uw Reactie
Uw Reactie